The Games that once were

(De Spelen van Ooit)

Discover the Games travels back in time. We discover the history of those long forgotten games, some of them aren't being held anymore. Some multi sport events disappeared, but the stories behind those events are very much alive. We're telling these stories in the same way we write and tell about today's Games: by traveling. Back to the time when they were held, back to the countries who organized them, back to the athletes who participated and back to the people who were there. Blow away the dust. Underneath we'll find the story.


Goodwill Games 1986: sportieve verzoeningspoging op olympisch niveau

Sinds de invasie van Oekraïne in februari 2022 worden Russische (en Belarussische) sporters geweerd bij multi-sport evenementen en zijn ze ook bij de meeste internationale toernooien niet gewenst. Keren de Russische sporters ooit weer terug op het internationale toneel? En hoe dan? Terug naar de Goodwill Games, 1986, Moskou.

 

Ze schaatsen met een hoed op naar het midden van de ijsvloer in het Lenin Sports Palace in Moskou. De Rus Vladimir Kotin en de Amerikaanse wereldkampioen Debi Thomas vormen op die woensdag 16 juli 1986 een gelegenheidspaar bij een demonstratiedans in het kunstrijden op de Goodwill Games. Op de eerste klanken van het vier jaar eerder uitgekomen en in rap tempo iconisch geworden Billie Jean van Michael Jackson verenigen de Sovjet Unie en de Verenigde Staten zich voor de ogen ruim 10.000 toeschouwers. Een Rus en Amerikaanse moonwalken op het ijs. Een beter voorbeeld waar de Goodwill Games voor staan, is nauwelijks denkbaar.

Die olympische jaren tachtig kenmerkten zich door boycots. In 1980 weigerde de Amerikaanse delegatie naar Moskou te komen, in 1984 was het de beurt aan de Sovjet-Unie, die Los Angeles links liet liggen. De Spelen van 1988 stevenden af op de derde in een rij, wat misschien wel het failliet van de Olympische beweging zou kunnen betekenen. De Amerikanen kwamen in actie, uit idealisme én kapitalisme. “Twee boycotten achter elkaar. What the heck! Dat moesten we doorbreken”, zegt Mike Plant, directeur van de Goodwill Games vanaf 1995 en huidig eigenaar van honkbalteam Atlanta Braves. Het werd tijd voor een verzoeningspoging: de Goodwill Games.

 

Bron: Turner Enterprises
Bron: Turner Enterprises

Ted Turner

 

Amerikanen en Russen moesten samen sporten, samen winnen en samen verliezen. Goodwill kweken voor het oog van de wereld, met behulp van ongeveer 3000 sporters uit 71 landen in die wereld, die in de zomer van 1986 naar Moskou kwamen voor het evenement. Ted Turner, de rijke Amerikaanse filantroop en oprichter van CNN, was de grote man achter de Goodwill Games. De inmiddels 83-jarige Turner kampt sinds een jaar of vier met dementie. Plant herinnert zich de motieven van Turner. “Sport als grote verbinder op een groot platform. Hij wilde laten zien dat het niet uitmaakt waar je vandaan komt, wat je nationaliteit is: we willen allemaal de eindstreep halen, zoals Jesse Owens in 1936. Als je de beste bent, ben je de beste, ongeacht afkomst.”

 

Turner was zoals zoveel mensen in de jaren tachtig uiterst bezorgd over de nucleaire wapenwedloop tussen de twee grootmachten. De angst was dat de Koude Oorlog zou uitmonden in een echte wereldoorlog. Plant: “Op een bepaald moment hadden de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie duizenden kernkoppen op elkaar gericht. Dat zorgde voor angst bij veel mensen. Ted wilde de muur slechten. Door sport als katalysator te gebruiken voor een nieuwe houding in de wereld. Om te laten zien dat Amerikanen en Russen wel met elkaar overweg konden.”

Boycot

 

Zes jaar voor de Goodwill Games zouden plaatsvinden, houdt Walter Mondale, vice-president van de Verenigde Staten, op 12 april 1980 een speech in Colorado Springs. Hij roept op om de Olympische Spelen van Moskou van dat jaar te boycotten, vanwege de inval van de Sovjet Unie in Afghanistan, eind 1979.

 

‘To show the Soviet Union that it cannot invade another nation and still conduct business as usual with the United States, our country has embargoed 17 million tons of grain, tightened controls on high technology trade, limited Soviet fishing in our waters, raised our defense budget to upgrade all aspects of our forces, strengthened our naval presence in the Indian Ocean, intensified development of our rapid deployment forces, and offered to help other sovereign states in the region to maintain their security.’

 

Het is twee maanden nadat de Olympische Winterspelen in Lake Placid werden gehouden. Oproepen bij dat evenement om de Spelen van Moskou uit te stellen, leidden niet tot dat gewenste resultaat. Mondale probeert het Amerikaanse Olympisch Comité over te halen om tot een boycot over te gaan.

 

‘(…) the President, the Congress, and the American people understand that a world which travels to the Moscow games devalues its condemnation and offers its complicity to Soviet propaganda.I am convinced that the American people do not want their athletes cast as pawns in that tawdry propaganda charade.’

 

Het lukt. De Verenigde Staten komen niet naar Moskou. Vier jaar later is het de beurt aan de Russen om niet naar de Olympische Spelen van Los Angeles te komen.

De weg om de Goodwill Games te houden werd volgens Hans van Koningsbrugge, hoogleraar Russische geschiedenis en politiek, geplaveid door Michael Gorbatsjov. “Thatcher zie niet voor niets: ‘Met hem kunnen we samenwerken.’ Gorbatsjov creëerde een nieuwe politieke verstandhouding en gaf de blokken die tegenover elkaar stonden een perspectief om iets met elkaar te proberen. Sport is daar dan uitgelezen middel voor.”

 

Geld verdienen

 

Behalve goodwill en idealisme speelden er twee andere motieven door het hoofd van Turner. Hij wilde content voor zijn televisiestation, Turner Broadcasting Service (TBS). Door een eigen evenement te organiseren en dat zelf uit te zenden kon de gewiekste zakenman geld verdienen. Hij was immers eigenaar van het evenement, in een ongebruikelijke combinatie van kapitalisme en communisme. Vanuit de Sovjet-Unie participeerden Gosteleradio (een radio- en televisiemaatschappij van de Staat) en Soyuzsport (het ministerie van sport) in organisatie en financiën. De kosten zouden rond de 87 miljoen dollar liggen, de opbrengsten zouden kunnen oplopen tot 100 miljoen dollar.

 

Naast het platte geld verdienen wilde Turner er ook voor zorgen dat zowel de Russen als de Amerikanen er in 1988 weer bij zouden zijn als de Olympische Spelen in Zuid-Korea. Dat laatste merkte ook Jos Vaessen. De Nederlander, voormalig directeur van de TT van Assen en voormalig voorzitter van voetbalclub Vitesse, was op de Goodwill Games vanwege de obscure, maar destijds in het Oostblok populaire sport motoball. Voetbal op motoren (kader). “De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie mochten geen gezichtsverlies lijden. Wie stopt er als eerste met de boycot? Daar kon maar één antwoord op komen: allebei tegelijk. Dat leek mij het grotere doel achter de Goodwill Games. Je kon aan de sfeer merken dat er niet overal toptijden en geweldige prestaties werden neergezet. Het was echt goodwill.”

 

Turner, in 1986 47 jaar, had als zeiler de America’s Cup gewonnen en beschouwde de wereld als zijn speelterrein. De magnaat kon het niet verkroppen dat politieke vijandigheid mooie sportprestaties en -ervaringen in de weg zou staan. “Het zat wel degelijk in het achterhoofd van Ted Turner om ervoor te zorgen dat iedereen in 1988 weer mee zou doen”, aldus Plant.

Mike Plant als directeru van de Goodwill Games 1998
Mike Plant als directeru van de Goodwill Games 1998

‘Big dog’

 

Maar de relatie met het Internationaal Olympisch Comité was niet bepaald optimaal. Het IOC zag een gevaar in de Goodwill Games, ook in de latere jaren dat het evenement bleef voortbestaan. “En wij begrepen dat echt niet”, zegt Plant. “Het was een initiatief om de Russen en Amerikanen wellicht weer samen op de Olympische Spelen te krijgen. Ik heb het IOC er ook wel op aangesproken. ‘Als jullie de koningen van de globale sport zijn, dan is het toch fantastisch als er meer evenementen zijn om dat te promoten? Jullie zullen altijd de ‘big dog’ zijn, maar het helpt de ontwikkeling van de sport niet als jullie de enige, dominante speler zijn.’”

 

De Goodwill Games appelleerden wel nadrukkelijk aan een olympisch gevoel. Een openingsceremonie, landenwedstrijd, medaillespiegels. Alles straalde Olympische Spelen uit, in de vorm van een nieuw (en volgens organisatoren tijdelijk) evenement om de internationale sport en indirect de politiek te helpen. Vaessen weet nog dat er een Nederlandse delegatie was die hun blik al op de Spelen van 1992 had gericht. Dat evenement zou naar Nederland moeten komen. “Een delegatie uit Amsterdam verbleef in hetzelfde hotel als ik en die groep slaagde er niet in om een afspraak te krijgen met de Russische minister van sport. Ik kon hen wel helpen”, zegt Vaessen, die vanuit zijn rol bij de internationale motorsportbond (FIM) al was voorgesteld aan die minister en regelmatig met hem op de tribune zat.

 

Vaessen merkte dat het Sovjet-ministerie de Nederlanders best wilde ontvangen. “Hij had ook al met Samaranch, de toenmalig voorzitter van het IOC, gesproken en wilde de Nederlandse delegatie ook wel aanhoren. De Nederlanders zijn ook ontvangen en vroegen me later of ik iets in het organisatiecomité wilde doen. Dat heb ik niet gedaan, omdat ik wist dat ze de Spelen nooit zouden krijgen. Ik was al een keer in Barcelona geweest bij een motorsportevenement en had daar gezien hoe Samaranch werd gefêteerd. We vlogen met een helikopter over de stad en ik zag hoe ze stadions en infrastructuur al aan het bouwen waren. Voor mij was het heel duidelijk: die Spelen zouden naar Barcelona gaan, daar konden de Nederlanders met hun kraaltjes en spiegeltjes om de Russen te bekeren niet tegenop.”

 

Ben Johnson

 

Op het evenement wisselden de goede én de opmerkelijke sportprestaties elkaar  ondertussen af. In het basketbal schreef het Amerikaanse vrouwenteam geschiedenis door van de Sovjet-Unie te winnen, een overwinning die een einde maakte aan een serie van 152 overwinning van de Russische ploeg in internationale competities. Zwemmer Vladimir Salnikov uit de Sovjet-Unie zwom op de openingsdag een wereldrecord op de 800 meter, de Canadees Ben Johnson (die in 1988 wereldberoemd zou worden) versloeg de Amerikaan Carl Lewis bij de 100 meter atletiek. Bij het surfen in Tallinn dook de onbekende Sovjetrus Jevgeni Bogatirev opeens op als gouden medaillewinnaar. Vóór de Amerikaan Michael Gebhardt (later meervoudig Olympisch medaillewinnaar) en de Nederlander Marcel Reintsema, die brons won. Het was de enige Nederlandse medaille van de Goodwill Games. Reintsema (KADER II) was er met collega-surfer Hans van Stekelenborg. De Nederlandse delegatie bestond verder alleen uit de heren waterpoloploeg, die in die tijd gewend waren aan toernooien in het Oostblok, omdat waterpolo daar een populaire sport was.

 

In Nederland kreeg de sportliefhebber weinig mee van de Goodwill Games. Her en der verscheen er een kort berichtje in de krant. De European Broadcasting Union (EBU) boycotte het evenement, maar Veronica besteedde er bijna elke dag aandacht aan met speciale uitzendingen. In de Verenigde Staten werd het evenement weliswaar uitgezonden op TBS van Ted Turner, het commerciële succes bleef uit. “We maakten een verlies van rond de 40 miljoen dollar”, herinnert Mike Plant zich. “Ik vond dat vreselijk, maar Ted maakte zich weinig zorgen. Hij prentte mij in het grote geheel niet uit het oog te verliezen: laat de wereld zien dat wij met elkaar kunnen sporten in plaats van met bommen naar elkaar te wijzen. ‘In de filmwereld verliezen we 40 miljoen in een weekend aan een slechte film. Dit levert tenminste nog iets op, al is het geen geld’, zei hij.”

 

Ook in de VS was de aandacht niet overweldigend. Plant weet als voormalig schaatser (hij was erbij in 1980 in Lake Placid) en chef de mission van de Amerikaanse olympische ploeg in Vancouver 2010, dat vooral de Olympische Spelen de aandacht trekt in de Verenigde Staten. “Voor (Amerikaanse) sporters telt maar één medaille: de Olympische. Ik weet dat, want ik ben als schaatser op de Olympische Spelen geweest, al kwam ik niet in de buurt van een medaille haha… Maar ik ken de kracht van dat evenement. Voor sporters is het zo bijzonder. En voor toeschouwers en kijkers ook. Zwemmen en turnen zijn bijvoorbeeld heel groot tijdens de Spelen, maar niemand kijkt naar die sporten als er geen olympisch voor staat.”

 

Val van de Muur

 

Ook niet op de Goodwill Games. Het evenement heeft na 1986 meerdere edities gehad. Seattle (1990), Sint Petersburg (1994), New York (1998), Lake Placid (2000, wintereditie), Brisbane (2001) volgden. Met het vallen van de Muur in 1989, het uiteenvallen van de Sovjet-Unie veranderde het karakter van het evenement. “De relatie met de Russen werd minder relevant. Een evenement om te laten zien dat we  als vreedzaam voorbeeld met elkaar konden sporten, was niet meer nodig. We veranderden naar een evenement waar atleten zich in een top multi-sport evenement aan de wereld konden laten zien.”

 

En waar ze geld konden verdienen. Het prijzengeld ging omhoog (6 miljoen dollar in New York, het eerste jaar dat Plant directeur was), het format veranderde. Plant: “Wij deden geen heats bijvoorbeeld. 100 meter atletiek? Gelijk de besten in één finale. Ik schafte tien sporten af die niets opleverden. We gingen de goede kant op, want van 44 miljoen dollar verlies in 1994 gingen we naar 14 miljoen dollar verlies vier jaar later. We hadden overeenkomsten met Salt Lake City, Phoenix en Calgary voor de komende jaren. Zomer- en winterspelen, maar de shareholders wilden niet meer. Het stopte.”

 

Ruim een decennium nadat de Koude Oorlog wegebde uit de hoofden van de wereldbevolking, werd er in het Australische Brisbane nog een Goodwill Games gehouden. Voor een evenement dat werd opgericht om goodwill te kweken en om de sportboycots weg te nemen, is het lang doorgegaan. En of de Goodwill Games in de opzet is geslaagd? Plant spreekt zich niet direct uit, maar denkt stiekem van wel: “De sportieve gevolgen, dat iedereen er in Seoul in 1988 weer bij was, zullen wellicht een directer gevolg zijn van de Goodwill Games. Maar wie weet heeft het ook politiek wel geholpen. Dat zou mooi zijn.”

KADER 1

Motoball op Goodwill Games

 

Bij motoball speel je voetbal op een motor. Spelers kunnen een vergrote bal tegen hun voorwiel klemmen en spelen de bal over. Gelijk aan voetbal, alleen dan op iets hogere snelheid gezeten op een motor. Rusland is één van de landen waar de sport redelijk populair is en dus stond het op het programma van de Goodwill Games in Moskou. Jos Vaessen was de afgevaardigde van die sport namens de internationale bond, de FIM. Vlak voor dat evenement waren in Pinsk (toen Sovjet-Unie, nu het huidige Wit-Rusland) de Europese kampioenschappen motoball. “Nederland zou ook meedoen, maar zegde af vanwege de kernramp in Tsjernobyl, een paar maanden daarvoor. Ik twijfelde of ik moest gaan, maar ik ben als internationale vertegenwoordiger toch afgereisd. Eenmaal in Pinsk, 150 kilometer verderop, was het zonneklaar dat niemand van die ramp afwist. Heel merkwaardig, alles was stil gehouden. Iedereen liep op eieren, ik moest proberen te vermijden om een politieke opmerking te maken.”

 

Het EK in Pinsk is een voorbereidingstoernooi op de Goodwill Games en Vaessen reist door naar Moskou om ook dat evenement bij te wonen. Met de nachttrein. Vaessen herinnert zich zijn aankomst nog goed: “Het was nogal warm, zomer, dus ik had een t-shirtje aan en een korte broek en sportschoenen en ik kwam ’s ochtends vroeg in Moskou aan. Ik zie dat het druk is, ik zie een rode loper en er speelt een muziekkapel. Dus ik denk: er is hier wat te doen, ik wacht even tot de belangrijke persoon die ze verwachten uitstapt. Tot iemand mij komt halen. Ik pak mijn twee handtassen uit, ik stap die loper op en ze beginnen het Wilhelmus te spelen. Daar sta ik met mijn t-shirt, korte broek, niet geschoren. Ik voelde me beroerd. Bleek dat ik in wagon 0 had gezeten. Die was later aangekoppeld, daar mocht niemand bij. Zo kwam ik in Moskou binnen.”

 

KADER 2

Brons voor surfer Reitsema

 

Zeiler Marcel Reintsema werd op de Goodwill Games derde op het water van Tallinn, het huidige Estland, toen onderdeel van de Sovjet-Unie. Voor de Nederlander, lid van de kernploeg, voelde de wedstrijd niet als speciaal. Hij was in voorbereiding op de Olympische Spelen. “Ik was de gedoodverfde opvolger van Stephan van den Berg, die op de Spelen van 1984 goud had gehaald. Wij waren half amateur, half professional en werden al wel volop gesponsord. Dat toernooi was gewoon één van de vele wedstrijden.

 

Reintsema en zijn teamgenoten kregen wel uitleg over het toernooi en dat het in Moskou was. “Maar wij vlogen na aankomst in Moskou direct naar Helsinki en gingen met de boot naar Tallinn. Het stormde enorm en we moesten 24 uur op die boot blijven. Maar net als bij veel andere evenementen zaten we met de zeilers en surfers ver van het evenement vandaan: Tallinn dus. Wij waren ook niet bij de opening. Van de politiek wisten wij weinig tot niets. Wij gingen om ons voor te bereiden voor kwalificatie voor de Spelen van 1988. De enige twijfel die we hadden om wel of niet te gaan, was Tsjernobyl. Die kerncentrale was een paar maanden eerder ontploft en er kwamen best wat berichten dat het niet goed voor je gezondheid was. Ik weet nog dat mijn ouders daar best bezorgd over waren.”

 

Reintsema ging en werd derde, achter de Amerikaan Gebhardt en de Rus Bogatirev. “Won er een Rus joh? Echt? Opmerkelijk, want die zagen we verder nooit op het water. Ik weet er niet veel meer van.”


De laatste verboden vrouw van Vasaloppet

De Vasaloppet is jarig. De grootste en waarschijnlijk bekendste langlaufwedstrijd ter wereld bestaat 100 jaar. De feestweek in Zweden wordt zondag 6 maart afgesloten met een jubileumrace. Vrouwen mogen pas sinds 1981 officieel mee doen. Een jaar nádat een Nederlandse skister er in slaagde de finish te bereiken in Mora. Verkleed als man. Met een plaksnor. Het verhaal van Mareike Bestenbreur uit Tuitjenhorn. Dagblad Trouw plaatste het verhaal in de krant van donderdag 3 maart in het katern De Verdieping.

Als ze over de finish komt doet ze haar muts af. Haar lange rode haren, die in een vlecht zitten, komen tevoorschijn. Na 90 kilometer skiën lacht ze haar tanden bloot als ze ook haar rode snor verwijderd van haar bovenlip. Het is een nepsnor, gekocht in feestartikelenwinkel Fa. Koenot in Alkmaar. Opgeplakt om zich als man te vermommen, want vrouwen mogen niet mee doen aan de Vasaloppet. Het is 1980 en nummer 11.037 is gefinisht. De organisatie zet een vinkje achter de naam Dos Winkel, een man. Maar Dos Winkel heet eigenlijk Mareike Bestenbreur en blijkt een vrouw. Het vinkje wordt weer doorgekrast. Bestenbreur zou de laatste verboden vrouw van de Vasaloppet zijn.

 

7.000 man heeft ze ingehaald, van de ongeveer 12.000 deelnemers. Een ongekende prestatie, die voor de nodige consternatie zorgt bij de finish. Hoe kan het dat iemand uit Nederland – land van schaatsers en bevroren water, niet van skiërs en een dikke laag sneeuw – deze wedstrijd op zijn kop zet en de discussie aanzwengelt over deelname van vrouwen aan Zwedens populairste skiwedstrijd? Want dat is wat Bestenbreur doet. “Meteen riepen ze dat ik gediskwalificeerd moest worden en dat er voortaan een seksetest moest worden gedaan”, vertelt de inmiddels 73-jarige nog altijd actieve ultra-sporter. “Ik had een grote glimlach om mijn mond. Ik wist natuurlijk dat ik dit kon. Ik was geslaagd in deel één van mijn missie. Deel twee was om met behulp van de pers en bevriende mensen uit met name Noorwegen de druk op te voeren om vrouwen officieel toe te laten tot de Vasaloppet.”

 

Feministische sportnomade

 

Bestenbreur is een avontuurlijke, feministische sportnomade. Op zoek naar grote sportieve uitdagingen, waar ze eigengereid de strijd aangaat met zichzelf en de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in de sport. Eind jaren zestig breekt ze door als kanovaarster. Ze behaalt nationale titels bij de junioren en senioren. Inmiddels heeft ze ontelbare lange afstandslopen, urban trails en rolskiwedstrijden achter de rug. Begin jaren tachtig wordt ze Nederlands kampioen rolskiën en langlaufen.

 

Onafhankelijk van de Nederlandse Ski Vereniging zoekt ze haar eigen weg. Op eigen kosten, met eigen daadkracht en met eigen dromen sluit ze zich in Lillehammer aan bij de skiclub Søre Åle. Daar hoort ze van de mannen bij haar vereniging over de Vasaloppet, een uitdagende langlaufwedstrijd over 90 kilometer. “Ik wilde daar graag aan meedoen en vroeg aan die mannen waar ik me moest inschrijven, maar ik werd een beetje uitgelachen”, weet Bestenbreur nog. “Niet omdat ze dachten dat ik het niet kon, mijn teamgenoten wisten dat ik er geen probleem mee zou hebben, maar om een andere reden. ‘Weet je dan niet dat die race verboden is voor vrouwen?’, zeiden ze. Dat moet je net tegen mij zeggen…” De sportieve uitdaging vermengt zich met het feministische vuur: de iconische Vasaloppet moet door haar worden bedwongen.

 

Koning Vasa I

 

In Zweden en ver daarbuiten is de Vasaloppet inmiddels wereldberoemd, een massa-evenement voor langlaufers over de hele wereld. En een evenement met een heroïsch verhaal over het ontstaan van Zweden. Volgens de overlevering vluchtte de edelman Gustav Eriksson, lid van de invloedrijke Vasa-familie, in 1520 op ski’s voor de Deense overheersers in Zweden. Op zijn weg naar Noorwegen probeerde hij medestanders te krijgen om een plan te smeden om het tegen de Denen op te nemen, maar keer op keer ving hij bot. Tot hij zo’n 30 kilometer voor de grens in Sälen vernam dat hij genoeg steun kreeg om toch een opstand tegen de Denen te ontketenen. Gustav keerde terug naar Mora: een barre tocht op ski’s. De strijd leidde er uiteindelijk toe dat de Deense koning werd verslagen. Gustav Eriksson werd Koning Vasa I en legde de basis voor de Zweedse staat.

 

Een heldenepos, dat nationaal erfgoed is geworden en dat sinds 1922 wordt geëerd met een sportwedstrijd: de Vasaloppet, een skitocht tussen Sälen en Mora, het traject van de koning. Vrouwelijke deelname aan de skitocht is aanvankelijk geen probleem. In 1923 schrijft Margit Nordin, een fysiotherapeute uit Karlstad zich in. Drie keer per week maakt ze op ski’s haar patiëntenronde door de bossen rond het grote Vänermeer. Vaak zo’n 15 kilometer heen en 15 kilometer terug.

 

Nordin meldt zich aan voor de Vasaloppet, een dan nog weinig bekende langlaufwedstrijd die een jaar eerder haar eerste editie heft beleefd. Ze finisht in 10 uur en 9 minuten. En dan ontstaat er reuring, weet Birger Fält, een 53-jarige skiër en hardloper én kenner van de Vasaloppet-historie. “Nordin werd aangemoedigd door omstanders en was niet uitgeput toen ze finishte, maar de organisatie en de journalisten zaten er mee in hun maag. Het kan toch niet dat er vrouwen meedoen aan deze wedstrijd? Dat was de gedachte in die tijd, alleen was er nog geen regel die het verbood vrouwen. Acht dagen na de finish van Margit Nordin bedachten ze die regel.” En die hield stand tot en met 1980.

Startnummer

 

Na de mededeling van de mannen van haar skivereniging verzint Bestenbreur een list. Het is tijd voor actie. “Via een sportvriend wist ik dat de fysiotherapeut van de Nederlandse Ski Vereniging, ene Dos Winkel, een startnummer had voor de Vasaloppet, maar dat hij niet mee kon doen. We spraken af dat die vriend dat nummer voor me zou regelen zonder te vertellen dat het voor een vrouw was.” Bestenbreur licht weinig mensen in over haar actie. Een rode plaksnor en een muts dienen als simpele doch effectieve cover-up. Alles loopt volgens plan, tot ze zich meldt bij de start. “Ik moest mijn handschoenen uit doen, waardoor mijn wat kleine handen zichtbaar werden. Ik keek een beetje naar beneden, bromde wat met een lage stem, gaf een knipoog en liep door naar de start. Ik geloof niet dat ze iets vermoedden, maar het was wel een spannend momentje.”

Birgitta Westhed

 

Bestenbreur is natuurlijk niet de eerste vrouw in de jaren tussen 1923 en 1980 die een vermomming bedacht om mee te kunnen doen aan de Vasaloppet. Er waren vrouwen zonder startnummers bijvoorbeeld, die 500 meter voor de finisht uitstapten, vertel Birger Fält. “Het bekendste voorbeeld betreft de vriendinnen Birgitta Westhed en Britt Dohsé in 1978. Getooid met nepsnorren- en baarden vertrekken ze tussen de mannen uit Sälen. Tijdens de race wordt Westhed geïnterviewd. Er gingen de hele dag al geruchten dat er vrouwen meededen en dat een journalist hen had ontdekt.”

 

Bij de volgende tussenstop mag Westhed niet verder, onduidelijk is of dat te maken heeft met het feit dat ze vrouw is of dat ze te laat bij de tussenstop is, waarna deelnemers niet door mogen skiën. Haar vriendin finisht wel. “Maar de organisatie was boos en gaf haar geen diploma. Vrouwen zouden niet meer dan 10 kilometer mogen langlaufen, vrouwen zouden voor extra kosten zorgen omdat er extra kleedkamers moesten worden gebouwd, vrouwen zouden niet geïnteresseerd zijn in deelname. Allemaal nonsens natuurlijk. Pas jaren later is ze gerehabiliteerd.”

 

Het voorval zorgt voor scheurtjes in het mannenbastion wat de Vasaloppet dan nog altijd is. In 1979 wordt het vrouwen toegestaan om aan de open wedstrijd deel te nemen. Op de maandag, dinsdag en woensdag voor de grote wedstrijd kunnen deelnemers hun eigen race skiën, vanaf nu ook vrouwen.

 

Ingehaalde mannen

 

De missie van Bestenbreur wordt twee jaar na haar Zweedse voorlopers een succes. Nummer 11.037 begint in het achterveld van de lange sliert skiërs, die zich een weg door het sneeuwlandschap ploegen. Skiër na skiër, man na man wordt ingehaald door Bestenbreur. De teller staat bij de finish op ongeveer 7.000 ingehaalde mannen. Dan gaan de snor en de muts af. Verbazing alom in Mora. Ze wordt gediskwalificeerd en de pers wil weten wie deze vrouw is, die verkleed als man de Vasaloppet aanvalt.

 

“Samen met de Noorse pers ben ik doorgegaan met een offensief. Ik heb in veel Zweedse, maar vooral ook Noorse kranten gestaan. De Noorse TV wilde mij daarna volgen tijdens de Birkebeinrennen (een soortgelijke langlaufwedstrijd in Noorwegen, waar vrouwen wel aan mochten deelnemen, red), maar dat werd me te veel. Ik wilde me goed kunnen voorbereiden op die wedstrijd en heb dat aanbod afgeslagen. Achteraf jammer, omdat er nu ook geen bewegende beelden zijn van die tijd.”

 

Optelsom

 

Of de prestatie van Bestenbreur de directe aanleiding is geweest om vrouwen aan de Vasaloppet te laten deelnemen, is moeilijk vast te stellen. Fält denkt dat het een optelsom is van alle sportieve en maatschappelijke ontwikkelingen in de jaren zeventig. “Dit geweldige verhaal kan zeker het laatste zetje zijn geweest. Er werd steeds meer gestreden om gelijke rechten. Begin jaren tachtig was blijkbaar het moment voor de Vasaloppet. Toen het in 1981 mocht, melden zich 379 vrouwen.”

 

Nummer 11.037 ligt in Tuitjenhorn een doos met ontelbare startnummers, die de rijke sportcarrière van Bestenbreur samenvat. Op de uitpuilende prijzenkast staat een hoofdmodel van een paspop. Een rode snor boven de mond van dat witte model. Het is de rode snor van de laatste verboden vrouw van Vasaloppet. Bestenbreur haalt de snor van de pop, doet wat lijm op en plakt de snor op haar bovenlip. Vuist omhoog. Ten strijde! Als het moet, zou ze het zo weer doen.


De Olympische aanval van Soekarno

Vlak voor de Olympische Spelen van 1964 in Tokio nam Nederland deel aan een vergeten sportevenement. Een kleine en onofficiële delegatie was op de Games of the New Emerging Forces in Jakarta, Indonesië. Een evenement waarop gedekoloniseerde landen de internationale (sport)wereld wilden opschudden.

 

Jakarta, november 1963. Een Nederlandse zwemster staat op de hoogste trede van het erepodium. Het Wilhelmus wordt gespeeld, voor hààr. Guda Heyke is 16 jaar en is de snelste op de 100 meter vrije slag (winnende tijd: 1 minuut en 8 seconden) en zwaait opgetogen naar de veelal Indonesische toeschouwers. “Als Nederlander viel je daar wel op. Iedereen juichte en zwaaide naar me. Ze waren heel enthousiast.”

 

De Nederlandse vlag wappert, op een evenement dat is georganiseerd door Indonesië, het eerste land dat zich na de Tweede Wereldoorlog onafhankelijk verklaarde van de kolonisator. Gedekoloniseerde landen uit Azië en Afrika zijn voor de Games of the New Emerging Forces (Ganefo) uitgenodigd door de Indonesische president Soekarno. Ook voor de socialistische Oost-Europese landen als Polen, Tsjecho-Slowakije en Joegoslavië is er plek op het multisportevenement, dat zich op een olympische manier uit, met onder meer een openingsceremonie, een vlaggenparade en een vlam.

 

En er is een kleine Nederlandse delegatie. Vier zwemmers, een aantal zeilers en delegatieleider Joop Meijer zijn in Jakarta om namens Nederland deel te nemen aan de Ganefo. Meijer is bondssecretaris van de Nederlandse Culturele Sportbond (NCS), een (destijds) socialistische organisatie, opgericht vanuit de arbeidersbeweging. Dat is de bond die de Nederlandse sporters uitzend, niet het Nationaal Olympisch Comité (NOC).

 

Het Internationaal Olympisch Comité (IOC) heeft het landen verboden mee te doen aan het evenement en dreigt atleten die er wél zijn te schorsen voor de volgende Olympische Spelen, die van Tokio in 1964. Sport en politiek moeten volgens IOC-regels gescheiden blijven en Ganefo wordt gezien als een politiek gestuurd evenement. Algemeen wordt aangenomen dat China op de achtergrond een organisatorische en financiële steun is voor president Soekarno van Indonesië. Soekarno wil met nieuwe, gedekoloniseerde landen een rol pakken in de nieuwe ontstane wereldorde.

 

“Deze landen wilden een blok vormen tegen het Westen, zij wilden een gezamenlijke stem geven aan de ongebonden landen om op staan tegen de imperialistische en kapitalistisch politiek van het Westen”, zegt Fridus Steijlen, Indonesië-kenner en hoogleraar aan de VU. “Er was een internationaal netwerk van onder meer diplomaten, journalisten om dat proces te laten slagen. Dat een dergelijk sportevenement wordt georganiseerd, past in die strategie.” Het evenement moet dan wel een succes worden. Als duidelijk wordt dat de meeste landen hun topatleten niet gaan sturen (behalve bijvoorbeeld een land als China, dat op dat moment geen lid is van het IOC), zoekt Indonesië contact met universiteiten en met linkse arbeidersorganisaties. Op die manier moet Ganefo toch veel sporters, weliswaar niet van olympisch niveau, aan zich weten te binden.

 

In het jaarverslag uit 1963 van de Nederlandse Culturele Sportbond staat in een passage over de Ganefo dat de uitnodiging door het bondsbestuur was aanvaard ‘om door onze deelname bij te dragen in de groei van de goede verstandhoudingen tussen Nederland en Indonesië. Niet iedereen buiten onze bond kon dit standpunt waarderen, getuige de vele artikelen in de Nederlandse dagbladen die geïnspireerd waren op berichten van “onbekenden”.

 


Zwemster Guda Heyke is zich op dat moment niet bewust van de politieke lading van Ganefo. Ze is 16 jaar en zwemt hard. Heyke wint de 100 meter vrije slag en wordt tweede op de 100 meter vlinderslag “De vele Chinese zwemsters die er waren, zouden zes weken in trainingskamp zijn geweest. Ik zwom ze er allemaal uit. In zwemwater dat heel warm was, 33 graden. Wij waren koud water gewend, dat zorgt ervoor dat je alert bent en dat je zin hebt om te zwemmen. Van dat warme water werd je loom.”

 

Heyke ging wel vaker naar het buitenland voor wedstrijden. Haar club, De Watervrienden uit Zaandam, was aangesloten bij de NCS. De reis naar Jakarta was een nieuw avontuur. Samen met drie andere zwemmers werd ze geselecteerd. “Dat ging heel officieel. We kregen een uniform aangemeten. Een mooie witte blouse en een grijze, flanellen rok. Raar natuurlijk, want flanel is veel te warm voor de temperaturen waar wij naar toe gingen. We hebben echt een wereldreis gemaakt, omdat het vliegtuig niet in één keer naar Jakarta kon vliegen. Tussenstops in Rome, Cairo, Karachi, Calcutta. En in Bangkok stapten we over op een vliegtuig van de Indonesische luchtvaartmaatschappij Garuda. Van daaruit vlogen we over Sumatra naar Jakarta. Ik vond het prachtig om dat eiland vanuit de lucht te zien.”

 

Ongebonden landen

 

De zogenoemde New Emerging Forces wilden tegenwicht bieden aan het imperialisme en het kapitalisme. Ook het Oosten moest een woordje mee gaan spreken op het internationale toneel. Die groep ongebonden landen werd aangevoerd door Indonesië. In 1955 vond in dat land ook de historisch belangrijke Conferentie van Bandung plaats. Een bijeenkomst zonder de Westerse koloniale mogendheden, maar met landen als Egypte, India en Sri Lanka; jonge onafhankelijke staten. ‘Bandung’ zou uiteindelijk uitmonden in een conferentie in 1961 in Belgrado, georganiseerd door Soekarno en de Joegoslavische president Tito. Daar werd de beweging van ongebonden landen opgericht.

 

De Games of the New Emerging Forces vallen exact tussen twee sportevenementen in, de Asian Games in 1962 (ook in Jakarta) en de Olympische Spelen in 1964 in Tokio. Het zorgt voor meer dan een rimpeling in de internationale sportrelaties; Soekarno gooit een hele grote steen in de vijver. Een steen die volgens de Indonesische president een reactie is op de schorsing van het Indonesisch Olympisch Comité naar aanleiding van een incident op de Asian Games. Daar werden de delegaties van Israël en Taiwan geen visa toegekend door de Indonesische regering, waardoor hen deelname aan het evenement werd ontzegd. Het IOC schorste vervolgens het Nationaal Olympische Comité van Indonesië. Dat is een uniek besluit, nooit eerder werd een lid uit het IOC gezet. Door een eigen ‘Olympische Spelen’ te organiseren toont Soekarno zijn tanden. Hij positioneert zichzelf als leider van de New Emerging Forces, haalt de banden met China aan en laat naar eigen zeggen zien dat politiek en sport wel degelijk met elkaar te maken hebben, ook bij het IOC.

 

De Nederlandse aanwezigheid in Jakarta is vanuit Indonesië te verklaren vanuit de nieuwe politieke en diplomatieke banden. Die waren er voor 1962 niet, zegt Indonesië-deskundige Steijlen. “Dat had te maken met de kwestie Nieuw-Guinea. Dat was na de onafhankelijkheid van Indonesië bij Nederland blijven horen. Door de jaren heen kwam er steeds meer druk van de internationale gemeenschap op Nederland om Nieuw-Guinea over te dragen aan Indonesië. Dat akkoord kwam er in 1962 en werd een jaar later uitgevoerd. Stel dat Soekarno in 1960 de Ganefo had willen houden, dan had Nederland zeer waarschijnlijk geen uitnodiging gehad.”

Die uitnodiging van het Indonesisch Olympisch Comité belandt dus bij de Nederlandse Culturele Sportbond. Die organisatie heeft thans een humanistische grondslag en is in de jaren zestig een bond waar de socialistische beginselen hoog in het vaandel staan. Uit het jaarverslag van 1963: Wij prijzen ons gelukkig, dat het juist onze Nederlandse Culturele Sportbond was, die het sportcontakt met Indonesië opende. De geestdriftige ontvangst te Djakarta, de buitengewoon plezierige kontakten met alle lagen van de bevolking alsmede het met succes deelnemen aan het sportfeest zelf zijn daarvan maar een paar facetten.’

 

Dansen met Soekarno

 

Ook zwemster Heyke ervaart het evenement als een geweldig sportfeest. “We hebben behalve de zwemwedstrijden ook prachtige reizen gemaakt naar bijvoorbeeld Medan op Sumatra.” En ze danst met Soekarno, in zijn paleis. “Alle delegaties werden uitgenodigd. Er was een soort diner-dansant. Een klein mannetje met heel veel rimpels vroeg mij ten dans. Hij sprak Nederlands en was erg aardig. Hij wist ook wie ik was, want na afloop zei hij: Je kunt beter zwemmen dan dansen.’ En hij had gelijk!”

 

Omdat de deelnemers veelal sporters zijn die net onder het olympisch niveau zitten, worden de meeste van hen niet heel hard getroffen door de schorsing van het IOC. Ook voor Heyke maakte het niet veel uit. “We werden een jaar lang uitgesloten van deelname aan internationale sportevenementen. Nou en? Wij zouden toch niet aan de Spelen van 1964 meedoen. Die schorsing maakte ons echt niet uit. Ik zat in de vierde klas van de MULO. Mijn moeder had bedongen dat ik vrij kon krijgen voor dit grote avontuur. Ik ben blij dat ik het heb meegemaakt.” De Nederlanders werden een jaar later bovendien uitgenodigd om nog een keer naar Indonesië te komen. Als goedmaker voor de schorsing.

 

Het plan van Soekarno om via de sportieve activiteiten een sterke factor in de machtsverhoudingen op het politieke wereldtoneel te worden hield na één editie op. Het Indonesisch Nationaal Olympisch comité en het IOC streken de plooien glad en Soekarno werd begin 1966 na een coup afgezet als president. Van de schok die Ganefo had veroorzaakt, bleef in 1966 met de Asian Ganefo in Cambodja slechts een nauwelijks voelbaar nabevinkje over.

 

Tekst: Walter Tempelman


Het verhaal over de Games of the New Emerging Forces is gepubliceerd op meerdere platforms en in verschillende media.

 

Op 4 december 2021 heeft het Noordhollands Dagblad het artikel gepubliceerd.

 

Eerder verscheen het verhaal in het sporthistorisch magazine De Sportwereld en in Engelse vertaling op de Britse sporthistorische site Playing Pasts.

Verantwoording

Dit verhaal is tot stand gekomen na raadpleging van verschillende bronnen, krantenartikelen en na interviews met verschillende mensen. Dank met name aan Guda Heyke, de zwemster die goud won. Voor het delen van haar herinneringen en het enthousiasme bij die vertellingen. De zwart-witfoto's komen uit haar archief. Ook dank aan Russel Field van de Universiteit van Manitoba. Hij heeft een aantal stukken gepubliceerd over Ganefo en heeft zijn kennis daarover met mij gedeeld. Fridus Steijlen, hoogleraar aan de Vrije Universiteit, heeft me geholpen om het evenement in de juiste politieke en maatschappelijke context te plaatsen. Verder is het document dat Ewa T. Paulkner in juli 1964 publiceerde voor de RAND Corporation een bron van informatie geweest. De foto van de toorts en het programmaboekje is afkomstig uit het archief van de Nederlandse Culturele Sportbond.